Шагаа 2023! Шагаа-биле!

Шагаа
САҢ САЛЫРЫ

Саңның ыдыктыг утказы. Үе-дүптен тура тывалар бойдус-биле чолукшужар (амыр-менди солчур), аңаа хүндүткел илередип саң салыр чаңчылдыг. Саң салыр деп сүзүктү тыва чон кончуг харыысалгалыг деп көрүп чоруур. Саңны бир черге аржааннап азы аңнап, чер азы даг, тайга- сын дагаанда, кандыг-бир улуг үүле бүдүрерде, ол ышкаш Шагаа дүшкенде салыр. Саң салыры дээрге өгнүң эр ээзиниң бодунуң болгаш өг-бүлезиниң мурнундан бойдус-биле, тодаргайлаарга, Дээр Ада болгаш Ие Чер-биле чолукшулгазы база барык чажыт сымыраныг чугаазы болур.

Төөгүден алырга, тывалар Шагаада улуг-биче ийи саң салып келген. Улуг саңны эр кижи, бичезин кыс кижи салыр. Шагаа саңын колдуунда өг-бүле аайы-биле кыпсыр. Бир эвес ара-аразында эптиг-чөптүг болза, чамдыкта кожа аалдар азы чамдык таныш-көрүш улус бөлүктежип саң салып чораан.

Улуг саң.

Улуг саңны аалдан хоорук черге салыр. Чүге дээрге Дээр-Деңгер эр кижини угундан «дөңге орар аңчы, төре баштаар чолдуг» кылдыр чаяаган, ынчангаш ооң ажыл-ижи чүгле аал коданы-биле кызыгаарлаттынмас. Эр кижиниң өг-бүлезиниң амыдыралы, эрге-ажыы, төре сайзыралынга киржилгези, чаш салгалының салым-хуузу ооң угаанындан болгаш ажыл-херээнден билдинер дээр. Улуг саңны эр кижи салыр деп билиишкинниң сүзүктүг утказы ол. Улуг саң салыр чер ук төөгүден доктаамал болур. Чаа черге көжүп келген болза, эки эптиг черни баш бурунгаар дөзевилээр. Саңны өг-бүлениң эр кижилериниң күсели азы төрел улустуң сагып чаңчыккан аайы-биле аал хаяазынга азы оон ырак (чоок) бедик дөң (даг,тайга) эдээнге (эктинге) салып турар. Саң салыр чер мал-маган, кижилер шоолуг баспас арыг чер болза улам эки. Саң салыр дески черни шилээш, аңаа калбак даштар салып алыр. Саңның узун-дооразы 50-60 см, хевири колдуунда конус хевирлиг болур. Тургузуп каан саңның аразынче баш бурунгаар арыг тос, артыш киир суп алыр. Дээжи киир салыр черлерни база демдеглеп алыр.

Оюн «Согур аза»

Тыва оюн
СОГУР АЗА
Бир шыырак кижи Согур аза болур, бир кижи хөй уруглуг кадай болур. Уруглары иезиниң эдээнден он-чээрбизи-биле-даа туттунчуптар. Согур аза келгеш, кадайга таакпы сунар. Кадай таакпыны тырткан кижи өттүнгеш, артында шууштур олурган уругларынга бээр, олары: «Аза таакпызы тыртпас мен, авам таакпы- зын тыртар мен» дижип ужунче үндүр сунчуп чорудупкаш, сөөлгүзү черже октаптар. Оон аза хойнун¬дан адыр ыяш уштуп алгаш, дижинге туткаш, салаазы-биле дыңгылады хап-хап: «Хомус-тур, хомустап көр» дээш, сунар. Авазы алгаш, өттүнгеш, уруунга бээр. Уруг алгаш: «Аза хомузу хомуставас мен, авам хомузун хомустаар мен» деп, дамчып чоруптар…
Аза: «Артыңда чүү чүвелерил?» дээр. Кадай: «Хөлегем-дир» дээр. Аза ол-бо талазынче топтап көргеш: «Оо, уругларың-дыр, ам бирээзин, ийизин, үжүн меңээ бер» дээр. «Уругларым бербес мен, тараа хоордуруп чиир мен. Уругларым алба, малым малдап берзин» деп, кадай харыылаарга. «Оода бирээзин ап көрейн» дээр. «Чок, хоржок, бербес мен» дээрге, былаап, хунаап эгелээр. Уруглары: «Согур аза, бисти алыр шааң-даа чок. Ававысты алыспас-даа бис» дижип, туттунчуп алгаш маңнажып, дезип-ле турар.
Иези аза-биле удур тутчуп-ла турар. Азаның холу дээпсе, алганы ол. Уруглары авазынга чаннып, аңаа бербезин үргүлчү чугаалап, кылыр ажылдарын айтып, иезинге от оттулуп, чем кылып, тараа хооруп, мал малдап берип, азыраарын сөглеп-ле турарлар. Иези болуп ойнап турар кижи шыырак кашпагайда, уругларын белен алыспас. Аза кижи шыыракта дөмей-ле тудуп аптар. Уруглары чоорту эвээжеп төнерге аза тиилээн боор. Үр үеде азага алдырбас болза, ол ойнаткан болур. Ойнаткан таланы шиидер.
Чурукту интернеттен алган.

ТЫВАЛАРНЫҢ ЧАА ЧЫЛДА ЁЗУ-ЧАҢЧЫЛЧААН ЧЕМИ. СҮТТЕН КЫЛГАН ЧЕМНЕР

Өгнүң хүндүткелдиг черге – дөрге, Бурган ширээзинниң мурнунга, кол нуруузунда, сүттен кылган, тываларның адаары-биле ак чемни салыр чораан. Сүт – ыдыктыг чем. Шагаа үезинде сүттен кылган аңгы-аңгы чемнер турган. Оларга сүттүг шай, саржаг, өреме, ааржы, курут болгаш быштактың янзы-бүрү хевирлери – шөйген быштак, кыскан быштак болгаш оон-даа өскелери хамааржыр чораан.

Чаа чылдың бир онзагай чаагай чеми – кадырган чодураа-биле холуп каан чөкпек турган. Чөкпекче соктап каан үүргене болгаш ай база холуп алыр чораан.

САРЖАГ. Ажый берген хөй өремени шой пашка каггаш, хол-биле мажывышаан, чоорту отка эзилдирер. Элээн хайнырга, үс ылгалыр. Ылгалган үстү саржаг дээр. Өремеден саржаг үр ылгалбастай бээр болза, чартык адыш хире сарыг-шайны кааптар. Элээн болгаш үс элбээр. Саржагны шаанда улус үрүп каан сыңыйга, мөөнге кудуп ап чорааннар. Саржаг – үнелиг болгаш шынарлыг чем. Өреме саржаан чаш уругнуң быжылгаанга (опрелость) чаар турган.

ААРЖЫ – агыскан божаны так кырынга сарыг-суун улам үндүр аар даш-биле бастыргаш, оон адышка сы тудуп үүрмектээш, кургадыр чадып кылган чем. Хүнге ааржы кургаачал. Кыжын ооң хоюун соктаан далганга, тараага немеп, шайга саржаглап чиирге кончуг тодуг, хоолулуг, амданныг чем.

ЧӨКПЕК. Өремени эргискеш, саржаан ылгап алган соонда артып калган кезээн чөкпек дээр. Чөкпекти шала үстүг кылдыр кылгаш, аңаа кадырып каан ааржыны азы ээжегейни холааш, хой хырнынга изиг турда эки дыгыыр. Чөкпекти хырынга хос кылдыр кудар болза, агаар киргеш дүдүй бээр. Хырынга кудуп каан чөкпекти сериин болгаш кургаг черге шыгжаар. Чөкпек кышкы үеде далган, тараага холуп чиир амданныг чем.

ЧОДУРААЛЫГ ЧӨКПЕК. Кадыргаш дээрбелеп каан чодурааны, чөкпектиң ааржызын шала эвээжеткеш, холуй былгаар.

ҮҮРГЕНЕЛИГ ЧӨКПЕК. Далганнап каан үүргенени чөкпекче каггаш, кузуур-биле холуй булгаар. Эки холушкан үүргенелиг чөкпекти хураган хырнынга азы инек мөөнүнге кудар. Үүргенелиг чөкпектиң үзү хөй болза эки. Хырынга кудуп тургаш, хос чер чок кылдыр тырыыр.

АЙЛЫГ ЧӨКПЕК. Чөкпектиң кырынче далганнап каан айны каар. Ажыг эвес ааржыны азы ээжегейни хөй эвести немээш, холуй былгаар.

Источник:

Донгак С. Ч. Некоторые исторические и астральные аспекты Шагаа. Шагаа: истоки и традиции. Материалы круглого стола, посвященного празднику Шагаа. Кызыл, 2015г.
Бартан О. О. Тываларның национал чеми болгаш чем үнүштери. Кызыл, 1997г. – 144 с.

Шагааның ак айы
КАЖЫК – ТЫВА УЛУСТУҢ ЧАРАШ ОЮНУ

Тыва улустуң шаандан тура ойнап келген оюннарының бирээзи кажык. Кажык дээрге бода азы шээр малдың будунда чода биле майык кезээнге чоруур бичии сөөк болур. Бистиң өгбелеривис кажыктың дөрт талазын дөрт чүзүн мал илередип турар деп доктаадып, кажыкты ойнаарак хевирлиг ажыглап чорааннар. Ол дээрге-ле аът, инек, хой, өшкү болур.

Кажыктың дузазы-биле дөрт берге, кажыкты чыттырып кагар, дүжүрүп кагар, хожулап, адып ойнаары, кажык-биле бодалажыры болгаш аът чарыштырары деп солун оюннарны бистиң өгбелеривис ойнап чораан.
Кажык-биле аът чарыштырып ойнаары ылаңгыя уругларга эң солун оюннарның бирээзи болур.

Ойнаарынга херек чүүлдер:

1. Аъттың маңын хемчээр хире хөй кажык херек, ол дээрге-ле 50-70 хире болур. Аът чарыштырар дээн ойнакчыларның саны каш-даа болуп болур.
2. Ойнап эгелээрде хөй кажыктарны ширтек азы чадыг кырынга чыскаап алыр, кажыктарның эгелээн ужу «старт» болур.
3. Аът дүжүрер, берге тыртар, төлге дүжүрер деп дөрт сага-кажыктар турар.
4. Кижи бүрүзү бир чарыштырар “аъды” болур кажыктыг болур.
   Хөй кажыктарны чыскаап алыр. Кажыктың эгелээн ужунга чарыштырар дээн “аъттарын” киржикчилер салып алыр. Чарыштырар адын ойнакчы бүрүзү кажыктар аразындан бодунуң сагыжынга тааржырын шилип алгаш, адап алыр, чижелээрге: Мээң Чүгүрүк калдар аъдым. Чыкпак ак аъдым. Чүгүрүк борам дээн хевирлиг аттар-биле адап алыр.

Оюнну ойнап эгелээр эргени берге тыртып тургаш тодарадыр. Оюнну эгелээр эргени алган кижи бергени тыртып эгелээр. Ол дээрге дөрт кажыкты алгаш, адыжының иштинге чайып-чайып дүжүрер. Дүшкен кажыктарында чеже аът дүшкен болдур ынча аът санынче адын чылдырып алыр.

Чамдык кожууннарда аътты чарыштырып турар үеде дөрт чүзүн мал дүжер болза “аъдын” дөрт аът ажылдыр чылдырып алыр деп дүрүм база бар.
Чыскаап каан кажыктарның төнчүзүнге үнүп келген “аът” тиилекчи болур.
Тыва улустуң кажыктап ойнаар чараш чаңчылын силер база утпайн, өөренип ап ойнаарыңарны күзедивис, уруглар!

Материалды алган дөзү: Иргит Самбуу Тыва оюннар – Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1992. – А. 79-80.
Тыва үндезин культура төвүнүң эртем килдизиниң
эртем ажылдакчызы Хомушку Ч.О.

Ак ай
ШАГААГА БЕЛЕТКЕЛ
Бистиң бурунгу өгбелеривис час, чай, күс болгаш кышты чылдың эргилдези кылдыр ылгай билип турар апарган үеден бээр шагаалап турар апарганы тыва тоолдардан билдинип турар. Шагаа дээрге эрги чылды аъткарып үдээри болгаш үнүп келген чаа чылды байырлап уткууру-дур.

Тывалар Шагааны он ийи чылдың эргилдезин барымдаалап эрттирер турган. Ол дээрге: 1. Күске, 2. Инек, 3. Пар, 4. Кодан, 5. Улу, 6. Чылан, 7. Аът, 8. Хой, 9. Сарбашкын, 10. Дагаа, 11. Ыт, 12. Хаван чылдары. Чыл санаашкынында кирип турар дириг амытаннардан тыва чуртунда: күске, инек, кодан, чылан, аът, хой, дагаа, ыт, хаван олар тозалаа киржип турар.

Шагаага белеткел, чайгы үеден-не эгелей бээр турган. Сүт-саан элбек үеде ааржы, саржаг, курут дээш өске-даа ак чемнерни чылды өттүр үрелбес кылдыр, кургадып белеткеп эгелей бээр. Сүттен кылган чемнерден аңгыда тайга-таңдының кежиин, эм оъттарын чыып кадырып, кышка белеткенир. Мал-маган семис турда үүжезин доңуруп алыр.

Кырган-аваның чодураалыг чөкпээ деп чүве бар. Кандыг-даа төрел аймактың улуг кижизи болур кырган-ава турар. Шагаа хүнүнде он үш харга чедир уруг-дарыгга бээр чодураалыг чөкпекти күскээр чайын белеткеп алыр. Ол база ужурлуг. Чайын кырган-ава бичии чаштарны айбылаар, чодураа чыгдырар, ону согаашка чуура соктаткаш, хөлегеге кадыргаш, оон ам чодураалыг чөкпек кылыр. Кырган-ава бичии чаштарны кат чыырынга чаңчыктырар, ынчангаш Шагаа хүнүнде чодураалыг чөкпекти хайырлап турары ол.

ШАГАА
Шагаа – тываларның үе-дүптен ёзу-чаңчыл сагаан байырлалы. Ооң төөгүзү, чаагай чаңчылдары бурун үеде-ле тывылган. Бурун шагдан бээр тываларның ажыл-агыйының онзагайынга үндезилеттинген календары чораан. Ону Л.П. Потапов бодунуң «Очерки народного быта тувинцев» деп номунда бижээн. Шагдан бээр-ле, өске көшкүн чоннар дег, тываларның бурунгулары Чаа чылды күзүн, «ак чемниң» шыгжымыры көвүдей берген үеде эрттирип чораан деп медээ бар. Ак чем дээрге ак сүттен кылдынганын илереткен сөс болур. Ынчангаш ак өң – арыг, бай-шыырак, кадык болгаш тодуг чуртталганы илередип турары ол. Чаа чылды күзүн эрттирери дээрге эң-не бурунгу, ажыл-агый-биле дорт харылзаалыг чораан байырлал болур.

Тываларның чаа чылды ай санаашкыны-биле чогум кажан, кайы үеден бээр демдеглеп эгелээнин тодаргай чугаалаары берге, ынчалза-даа ону түрктер, уйгурлар таварты Түрк күрүне үезинде-ле (VI-VIII вектерде) билир турганы билдингир, чүге дизе түрк бижиктерниң эң-не хөйү Тывада демдеглеттинген-не болгай. Чогум албан-ёзузу-биле Шагаа – сарыг шажынны (буддизмни) сөөлүнде XVIII векте хүлээп алганының, ылаңгыя тываларның 1757 чылда Цин империязынче киргениниң соонда демдеглеп эгелээн деп элээн тодаргай чугаалап болур. Манчы-кыдат күрүнезинге амыдыралдың бүгү талалары, ооң иштинде байырлалдар эрттирери шыңгыы чурумга чагырткан чораан. Тыва Республиканың Курүне архивинде бар документилерден алгаш көөрге, ол 1816 чылдан бээр эртип турары билдингир болуп турар. Тывалар Шагааны боттарынын национал байырлалы кылдыр санап, ону чыл бүрүзүнде байырлап эрттирип турар. Тывага Шагаа байырлалы база катап бодунуң байырлал утка-шынарынче кирген. Бо чараш, чаагай бурунгу байырлалывысты ам албан-езузунун күруне байырлалы кылдыр чарлаан. Ол хүннү дыштаныр хүн кылдыр доктааткан. Шагааны он ийи чылдың эргилдезин барымдаалап эрттирер. Оларның эреңгей чыскаалы бо: күске чыл, инек чыл, пар чыл, кодан чыл, улу чыл, чылан чыл, аът чыл, хой чыл, сарбашкын чыл, дагаа чыл, ыт чыл, хаван чыл. Шагаанын кол утказы – чаа үе-шагны уткуп, эрткен чылдың ажыл-ижин төндүрүп, чаа чуртталгаже, адыл-агыйже кирип турарын илередип турар улуг байырлал.

Тывалар Шагаага белеткелди күзүн-не эгелей бээр турган. Оът-сиген четче бышкан күскү үеде ааржы-быштак, өреме-чөкпек, саржаг, ээжегей чергелиг хамык-ла ак чемин, семис хоюн дөгергеш, үүжелеп белеткеп алыр. Херээжен улус Шагаа айы чоокшулап олурда, өг-бүледе кижи бүрүзүнге чаа тон даараар. Эр кижи чылгызындан шагаалап мунар чааш, чоруккур, эки аъттарын белеткеп, чел, кудуруун чазаар. Тараалаң черниң кижилери Шагаада кадык кылыр бир барба чиңге-тарааны тускай уургайга хөөп алыр, ону эрги чыл төнүп турда уштуп алыр. Ак-тарааны бастыргаш, бир барбаны дээрбеге тырттырып алыр, ону боова, боорзак, манчы, хуужуур кылырынга ажыглаар. Бир барба арыг арбайны тускай барбага шыгжаар, ону чугле Шагаа чоокшулап орда, чес пашка хоорар, арыглап соктаар, хоюдур дээрбелээш, хаптарга уруп шыгжаар. Мал-маганныг болгаш шынаа черниң азы чер ортузунуң кижилери байырлал хүнүнде чонга дүлүп бээр дээш, ынчан дөгерер иртти, сергени болгаш харын-даа шарыны баш удур аңгылай шилип алыр. Оларны башкы соокта дөгергеш азы соккулааш, хамык эъдин бүрүнү-биле хырбачалаар, үүжелээр. Чылгылыг болгаш шыырак бай кижилер Шагаа хүнүнде чонга салыр дээш, бир сувай бени чишке үндүрер турган. Бе казызы-биле чочактаан чиңге-тарааны баалыңныг тавактарга долдур-долдур ургаш, шагаалап келгеннерге салыр.

ШАГ БАЖЫ КЕЛДИ,
БҮДҮҮ АЙЫ ҮНДҮ

БҮДҮҮ АЙЫ

Бүдүү айы – Шагааны уткуурунга белеткел ажылы, сагыш-сеткилди, оран-саваның ишти-даштын арыглаары болур.

Шагаа дээрге «Шагныӊ чаазы» — Чаа чылдыӊ эгези азы «шаг» (үе) болгаш «аа» (аа сүт) деп ийи сөстен тургустунган чиңгине тыва сөс болур. Тывалар чаа үениң келгенин чаш төлдүң чаларап төрүттүнгени болгаш иениң аа сүдү ышкаш арыг деп сүзүглеп турганындан Шагаа үезин «ак» ыдыктыг деп билип чораан.

Шагаага белеткенир үжен хонуктуӊ чымыштыг үезин БҮДҮҮ АЙЫ дээр. Бо үеде кижи бүрүзү Шагаага белеткенип, аал-оранын арыглап, харга кактаныр. Чыл дургузунда чыглып келген бок-сакты, хир-чамны арыглаар. Чүгле даштыкы чүүлдерни арыглаар эвес, кижи бодунуӊ сагыш-сеткилин, үзел-бодалдарын арыглаары база чугула.

БҮДҮҮ АЙНЫӉ КОЛ УТКАЗЫ — белеткел болгаш кижиниӊ даштыкы база иштики арыгланыышкыны болур. Бо чылын бүдүү ай январь 14-тен февраль 11-ге чедир уламчылаар.

Хүндүлүг чонувус!

Шагаага белеткенир чымыштыг бүдүү айы үнүп келгенде, аал-ораныңарның девискээрин аштап, ол ышкаш бодуңарның сагыш-сеткилиңерни арыглап, сүзүглеп, ыдыктыг байырлалывысты уткуурунга белеткениринче кыйгырдывыс!!

ШАГААНЫҢ БИРГИ СҮЗҮҮ. БҮДҮҮ АЙЫ.

Бүдүү айының утказы. Шагаага белеткенир үжен хонуктуң чымыштыг үезин бүдүү айы дээр. Ынчан кижилер колдуунда өг-бүлезинге, ажы-төлүнүң төрел-дөргүлүнүң аразынга турар. Ажыл, өөредилге шагы доостурга-ла, Шагаага белеткенип кириптер.
Бүдүү айында кижилер бажыңын, аал-оранын, ажыл-албан черлерин аштап, арыглаар. Ону, аргалыг болза, айның 29-туң мурнунга чедир кылыр болза эки. Мынчан чоок төрел өг-бүлелер (акышкылыр, угбашкылар дээш оон-даа өске) шагаа чемин (ылаңгыя манчы, хуужуурну) ээлчежип демнежип кылыр. Шагаа чемин демнежип элбээ-биле кылырга, ол чыл эптиг-найыралдыг, демниг эртер, бай-байлак болур деп санаар.

Будуу хуну – канун – последний день старого года.
В этот день перед Шагаа принято прощаться со старым годом. Заранее оповещают и приглашают гостей, все собираются и пируют. Вспоминают что хорошего дал старый год, произносят друг другу благодарственные речи, тех, кто был в ссоре мирят, обмениваются подарками.
Накануне праздника все моются в бане, обливаются чистой водой, при этом надо представлять, что вместе с водой смывается все плохое не только с тела, но и с души. В этот день никакой грязной работы лучше не делать, никаких грязных мыслей не допускать, остается только проверить все ли готово к встрече Шагаа.
Ночь накануне Шагаа очень темная, так как луна не появится, темень такая, что «аът кулаа козулбес» «ушей лошади не видно». Вечером проводится обряд «чук ундурер» (выявление благоприятной стороны света), узнав заранее в какой стороне света ждет удача и в ту сторону пройти какое-то расстояние или сделать несколько шагов, оставить следы. Вернувшихся с этого обряда встречают «белой пищей» (молоком, чаем с молоком и др.)
Другой обряд — «Ог карактадыр» — Защита дома и семьи от сглаза и от других напастей. Для этого обряда читают заклинание и подвешивают над дверью веточку караганы, красной таволги или можжевельника.
Будуу айы (месяц перед Шагаа) — очень хлопотный и ответственный период, он требует от человека сосредоточенности и усердия в подготовке всех обрядов и ритуалов Шагаа.

Бүдүү хүнүнде үүже чазар (бузар), оларга хырбача, чөкпек, саржаг дээн чижектиг бүдүн чемнер хамааржыр. Чуланы ээрип, таакпыны, артышты аңгылап салыр. Оран-делегей ээлерин (Дээр-Деңгер, Чер, чер-чурт), өгге (бажыңга) келген аалчыларны хүндүлээр ак чемни тускай белеткээр.

Ак чем.
Ак чемге сүттен үнген чемнер хамааржыр: сүт боду, саржаг, өреме, сүттүг шай, быштак, курут, ааржы, ээжегей, чөкпек. Ак чемге чиңге тарааны, соктаан далганны, боова-боорзакты, төштү немээр.
Ак чемни Шагаа дүжер бетинде чүк үндүреринге хереглээр, саңга салыр, оран-делегей болгаш чер-чурт ээлерин чемгереринге ажыглаар. өгге келген аалчыларны хүндүлээр база боттары чооглаар ак чемни тускайлап алыр. Ак чем-биле бойдусту сүзүглээри, ооң иштинде кижиниң бодунга болгаш өске кижилерге аас-кежиктиг амыдырал күзээн сеткили болур.

Улдуң-боова.
Бүдүүде кончуг кичээнгейлиг кылыр езулал чеминиң бирээзинге улдуң-боова хамааржыр. Улдуң-боова дээрге Төп Азияның бурунгу көшкүн чоннарының, ылаңгыя моолдарның болгаш тываларның, улуг байырлал болгаш кажыыдал үезинде белеткээр чеми болур. Бо чаңчыл моолдарда, ол ышкаш Моолда болгаш Кыдатта чурттап чоруур тываларда кадагалаттынган, а Тывада колдуунда читкен болуп турар. Ынчалза-даа ук чаңчылды сагып чоруур улус база бар.
Улдуң-боова дээрге кижиниң амыдыралда арттырып чоруур изинге хамаарышкан сүзүктүг чем болур. Ынчангаш ол хаарган бооваларны кижи изинге (тодаргайлаарга, идик улдуңунга) дүрзүлеп кааны ол. Истиң сүзүктүг утказы: амыдырал-чуртталгада чыргалдың-даа (аас-кежиктиң), човулаңның-даа истери бар, ону кижилер аразында деңге үлежип чоруур.
Шагааның улдуң-боова каъды саарзык болур («чыргалда тур бис дээни ол»). Улдуң-боованың үстүнге ак болгаш чигирзиг чемниң дээжизин салыр. Шагаада улуг-биче салгалга тураскааткан улуг-биче ийи улдуң боова кылыр. Чижээ, аныяк назылыг өг-бүле ээлери (24-36 хар аразы) 5 каът, а уругларынга 3 каът улдуң боовалар тургузар. Улдуң-боова эрги сан-биле 8-тиң хүнүнге чедир турар, ону кым-даа үревес, ооң соонда каш-даа хонук иштинде үнген-кирген улуска үзе тыртып, үлеп бээр.

Хой ужазы.
Шагааның база бир хүндүткелдиг чеми – бир хой ужазы. Хайындырган хой ужазын улуг-биче чалбак тавактарда салган улдуң-бооваларның ортузунга база-ла чалбак тавакка шала бурунгаар салгаш, чанынга ортумак бижек салып каар.
Хүндүткелдиг чемге немей картап каан чоданы, ийи кожа бедик ээгини немээр. Келген аалчы кижи ужаның чаан ааска өй хирени чона аарак кезип алгаш чиир. Чаг дээрге тыва чонда тодуг- догаа амыдыралдың демдээ болур.
Ынчангаш кижилерни ужа салып хүндүлээри «мал-маганны азырап, күш-ажылга дадыгып чорааш «чаг иштинде бүүрек дег эки чурттаңар!» дээн улусчу элдээртиг болур.

Биче саң.

Биче саңны аалдың кыс ээзи өг эжииниң мурнунга салыр.
Чүге дээрге кыс кижини бойдус өг-бүлезинге «хүн дег» чырыкты, чылыгны, ынакшылды сүзүктеп хайырлап чоруур кылдыр чаяаган. Кыс улустуң саңы өгнүң эжиинден биче-ле ырак (3-4 м) болур, хемчээлиниң аайы-биле бичежек болур. Саңның баарынга ак энчек салыр. Кыс улустуң саңынга чүгле артыш-биле саржаг каап кыпсыр. Ие кижи энчек кырынга олуруп алгаш, оран-делегей, аал-чурт ээлеринге үш катап тейлээр. Ооң соонда бичии ажы-төлү тейлээр.

От-чаяачыга Дээжи өргүүрүнүң ужурлары. Шагаа саңын салыр езулал тыва черге эртенги хүннүң херели аалдың коданынга дээй бээри-биле эгелеп турган. Саңның чаяачы одун өг-бүлениң ээзи хөгжүткеш, Шагаа чеминиң Дээжизин шымчыңнап өргүп эгелээр. От-чаяачының ээзинге чалбарыыр, четтиргенин, өөрүшкүзүн, дилээн илередир. Ону сагыжы, чугаазы, йөрээли-биле-даа илередип болур. Суук чемни (сүттү, шайны, араганы) отче саара кутпас, чүгле дамдызын өргүүр.

Бойдус-биле чолукшууру. От-чаяачыга чүдээн соонда, чаа чылдың адын адап, өөрүшкүнү илередип, чаа чылдың бир дугаар үнген хүнүнче углай сүт чажып, ону чалбарып уткуур. Дээр Ада, Чер Ие-биле «Шаг чаагай, шагаа чаагай!» деп чолукшужар, оларга чалбарыыр, мактал, йөрээл сөстерни хайырлаар. Оон ыңай бодунуң төрээн чер-чуртунуң ээлеринге, үргүлчү эртип-дүжүп, байлаан ажыглап турар арт-сынының, тайга-таскылының, хем-суунуң ээлериниң аттарын адап оларга чалбарыыр.

Оран-делегей, оът-ыяш, чер-чурт ээлери-биле чолукшужарда, ол ышкаш буруузун миннирде азы олардан өршээл, кежик дилээрде, саң салган черден бичии хаажы черге чедип келгеш, эр кижи бөргүн ужулгаш база курун чежип, ону эктинге салып алгаш, ак энчек кырынга олуруп алыр.
Амгы үеде үндезин тыва саң салыр езулал тибет буддизмниң чамдык чүүлдери-биле дыка холужуп турар. Чижээ, оларга Шагаа хүнүн шактап, минуталап, харын-даа секундалап үндүр санаары; Шагаа уткууру дээрге Будданы болгаш буддизмниң камгалакчыларын ак чем-биле хүндүлээри; отче багай сагыжын, хирлиг пөс октаар дээн чижектиг дээш оон-даа өске чүүлдер хамааржып турар. Ынчап кээрде, кандыг чаңчылды азы езулалды сагыыры кижиниң бодунуң шилилгези бооп кээр-дир.

Шагаа айында ойнаалыңарам,
кым эң-не узун кылдыр чугаалаптар эвес
УЗУН ТЫНЫШ
Бир курут,
Ийи курут,
Үш курут,
Дөрт курут,
Беш курут,
Алды курут,
Чеди курут,
Сес курут,
Тос курут,
Он курут,
Он бир курут,
Он ийи курут,
Он үш курут,
Он дөрт курут,
Он беш курут,
Он алды курут,
Он чеди курут,
Он сес курут,
Он тос курут,
Чээрби курут